Pytania niejawne matura ustna (zadania językowe)

Pytania niejawne matura ustna – sprawdź przykładowe zadania językowe i gotowe rozwiązania przygotowane przez CKE.

Zanim przejdziemy do analizy zadań językowych na maturze, przypomnijmy sobie, z czym w ogóle możesz się spotkać na egzaminie ustnym z języka polskiego. W puli pytań niejawnych (czyli tych losowanych „na żywca”) występują trzy rodzaje zadań:

Pytania niejawne literackie – polegają na analizie i interpretacji tekstu literackiego (np. wiersza).
Pytania niejawne ikoniczne – dotyczą interpretacji tekstu wizualnego (np. obrazu, rzeźby czy plakatu).
Pytania niejawne językowe – związane z językiem, komunikacją, stylem lub funkcjonowaniem wypowiedzi.

Wielu maturzystów obawia się zadań językowych, ale pytania niejawne z tej kategorii wcale nie muszą być trudne, jeśli zrozumiesz ich schemat. Zobacz, jak zbudowane są polecenia i czego wymaga od Ciebie CKE na konkretnych przykładach.

Matura ustna — przydatne linki

Zanim zaczniemy omawiać zadania niejawne, chcę przekazać Ci kilka ważnych miejsc, do których warto zajrzeć przed maturą ustną z języka polskiego.

✅ 76 PYTAŃ JAWNYCH PDF + GOTOWE KONTEKSTY

Pytania niejawne matura ustna – z czego składa się zadanie językowe?

Każde wylosowane pytanie niejawne z tej kategorii ma stałą budowę, składającą się z dwóch elementów:

1. Polecenie – to instrukcja, w której znajdziesz:

Zagadnienie (temat) – sformułowane w formie twierdzenia lub pytania.
Czasownik operacyjny „omów” – informuje on, że w swojej wypowiedzi musisz odwołać się do: materiału załączonego do zadania oraz wybranego tekstu kultury, utworu literackiego albo własnych doświadczeń komunikacyjnych.

2. Materiał źródłowy – jest to tekst powiązany z tematem wypowiedzi. Może to być utwór literacki lub inny tekst kultury (np. artykuł publicystyczny o języku).

Pamiętaj, że pod pojęciem „tekst kultury” kryją się nie tylko książki, ale też:

film,
reklama,
kabaret,
instrukcja obsługi itp.

Czym są „własne doświadczenia komunikacyjne”?

W zadaniach językowych możesz odwołać się do własnych obserwacji, zamiast do kolejnej książki. Odniesienie do własnych doświadczeń komunikacyjnych w pytaniach niejawnych oznacza przywołanie wniosków z Twoich osobistych obserwacji.

Możesz przeanalizować, jak ludzie mówią i piszą w różnych sytuacjach, których byłeś świadkiem – zarówno w szkole, jak i poza nią (np. język w internecie, rozmowy w sklepie, styl wypowiedzi w mediach).

Co jest sprawdzane w zadaniach językowych?

Komisja egzaminacyjna oceniając Twoją wypowiedź na temat pytania niejawnego z języka, zwraca uwagę na konkretne umiejętności:

Odbiór i interpretacja różnego typu tekstów kultury (czy rozumiesz, co czytasz/widzisz).
Rozpoznawanie i nazywanie form oraz środków językowych użytych w tekście.
Określanie funkcji tych środków (po co autor ich użył?).
Analiza zmian w języku oraz w komunikacji werbalnej (słownej) i niewerbalnej (gesty, mowa ciała) – zarówno współcześnie, jak i w przeszłości.
Posługiwanie się terminologią – czyli stosowanie pojęć nazywających zjawiska językowe i komunikacyjne.

Przykładowe pytania niejawne (zawierające materiał do analizy językowej)

1. Pytanie niejawne językowe – jakimi środkami językowymi można wyrażać uczucia?

Jakimi środkami językowymi można wyrażać uczucia? Omów zagadnienie na podstawie zamieszczonego poniżej materiału oraz wybranego tekstu kultury albo utworu literackiego, albo własnych doświadczeń komunikacyjnych.

Przykładowe rozwiązanie

Wstęp

„Uczucie” to, najogólniej, określony stan psychiczny, rodzaj emocji. Uczucia ludzkie są różne, np. patriotyczne, macierzyńskie. Można odczuwać niezadowolenie, krzywdę, upokorzenie. Jednak najczęściej „uczucie” to dla człowieka tyle, co miłość, czułość, tkliwość, namiętność, przyjaźń itd.

Rozwinięcie

O uczuciach mówimy i piszemy bardzo często, zwłaszcza w tym drugim rozumieniu, co znajduje odzwierciedlenie w mniej lub bardziej stałych zwrotach, np. płoniemy do kogoś uczuciem, darzymy kogoś uczuciem, wyznajemy komuś uczucia itp.
W codziennych sytuacjach uczucia można wyrażać bardzo różnymi środkami językowymi (werbalnymi i niewerbalnymi, np. za pomocą odpowiedniej interpunkcji).
Do środków fonetycznych zaliczamy: zmiany tonacji (celowe podwyższenie lub obniżenie tonu), natężenia głosu (np. krzyczymy na kogoś), zmiany szybkości mówienia (np. w złości albo mówimy szybko, albo specjalnie zwalniamy).
Najwięcej możliwości dostarcza w tym zakresie leksyka: zdrobnienia (na ogół wyrażają one emocje pozytywne, np. córeczka, mamusia), zgrubienia (na ogół oddają emocje negatywne, np. grubas, kocisko).
Uczucia wyrażamy za pomocą wyspecjalizowanych czasowników, przymiotników, imiesłowów, przysłówków, np. lubić, kochać, żałosny, nienawistny.
Temu celowi służą również określone przedrostki (np. super-, hiper-, naj-), niektóre z nich występują zresztą samodzielnie (np. super!).
Jeśli chodzi o składnię, to rozmaite uczucia dobrze wyrażają zdania wykrzyknikowe, zdania niepełne lub przerwane czy równoważniki zdania.
W wierszu Tuwima mówi się o miłości do kobiety w sposób dość przewrotny.
W poszczególnych zwrotkach waga tego uczucia jest dla podmiotu mówiącego różna (porównajmy odpowiednie sformułowania w strofie 1. jest mi wszystko jedno, w strofie 2. wolę „nie” niż „tak” i w strofie 3. uczucie żalu czy rozpaczy: rdzawy hak w sercu). A jednocześnie w całym wierszu powtarza się fraza: bardzo/strasznie mi Ciebie brak.
Epitet bardzo zmieniony na potoczne strasznie sugeruje jednocześnie desperację podmiotu mówiącego.
Potęgowanie żalu czy rozpaczy oraz miłosnych cierpień podkreślają również znaki wykrzyknienia: pojedyncze, podwójne i potrójne, także połączone z wielokropkiem w zwrotce 2.
Podobną funkcję pełni również hiperbola: A w serce coraz głębiej / Wpija się rdzawy hak.

Wnioski

Uczucia można wyrażać bardzo różnymi środkami językowymi i pozajęzykowych (np. mowa ciała, gesty). Każdy z nas ma własne doświadczenia komunikacyjne związane z wyrażeniem uczuć, uzależnione m.in. od środowiska, sytuacji komunikacyjnej, środka przekazu, aktualnego nastroju.

2. Pytanie niejawne językowe – czy pragnienie bliskości z drugim człowiekiem jest rzeczywiście obce elektronicznym formom komunikacji?

Czy pragnienie bliskości z drugim człowiekiem jest rzeczywiście obce elektronicznym formom komunikacji? Omów zagadnienie na podstawie zamieszczonego poniżej materiału oraz wybranego tekstu kultury albo utworu literackiego, albo własnych doświadczeń komunikacyjnych.

Przykładowe rozwiązanie

Wstęp

Rozwój techniki umożliwił porozumiewanie się na odległość (telegraf, telefon), a współczesna technologia informacyjna (przede wszystkim internet) sprawiła, że świat stał się globalną wioską. Z powyższego wynikają zmiany we współczesnej komunikacji: listy tradycyjne zastąpione zostały przez elektroniczne sposoby komunikowania się. Rozwój cywilizacyjny przyspieszył i poszerzył możliwości komunikowania się ludzi ze sobą.

Teza

Według mnie pragnienie autentycznej bliskości z drugim człowiekiem jest obce elektronicznym formom komunikacji.

Rozwinięcie

Wiesław Myśliwski, Ostatnie rozdanie:

listy pisane ręcznie zawierają więcej informacji niż pisane na maszynie
można rozpoznać „gęstość” informacji, „rozwlekłość” liter może nieść ze sobą określone informacje, np. brak pośpiechu przy pisaniu albo wiek nadawcy
łatwo dostrzec emocje nadawcy towarzyszące mu przy pisaniu – list pozwala czytać między wierszami („Pozwala niekiedy się domyślać, co list próbował zataić”), list pisany ręcznie jest prawdziwszy („potrafi zdradzić nawet to, do czego ktoś zmuszał słowa, żeby kłamały”)
prawda listu kryje się m.in. w papierze i w kopercie, np. oryginalny papier listowy czy oryginalna koperta mogą świadczyć o szacunku do adresata
zdaniem Myśliwskiego kiedyś pisanie listu wynikało z potrzeby bliskości, obecnie to pragnienie zamiera, dlatego ludzie nie piszą listów ręcznie

Własne doświadczenia:

telefonia komórkowa – współcześni ludzie powszechnie korzystają z telefonów komórkowych, pisząc SMS-y. Komunikacja z użyciem telefonów komórkowych ma zalety i wady
zalety: szybkość kontaktu, możliwość porozumiewania się z niemal każdego miejsca, z niemal każdą osobą, kontakt jest żywy, spontaniczny
wady: powierzchowność, zdawkowość, łatwość kontaktu za pomocą SMS-ów prowadzi czasami do unikania kontaktu bezpośredniego
internet – sprawia, że świat stał się „globalną wioską”, za jego pomocą można przesyłać m.in. komunikaty pisane – e-maile, które zastępują tradycyjne listy
zalety komunikacji w internecie: duży zasięg, możliwość przesyłania obrazów i filmów, dostęp do wielu różnych społeczności
wady komunikacji w internecie: niedbałość o sposób wypowiadania się, zastępowanie świata realnego światem wirtualnym

Wnioski

Rozwój cywilizacyjny przyspieszył i bardzo poszerzył możliwości komunikowania się między ludźmi, ale równocześnie sprawił, że komunikowanie się jest schematyczne, a ludzie czują się ze sobą mniej związani. Szybkość komunikowania się we współczesnym świecie sprawia, że często pozbawione jest ono refleksji. Kontakty stają się powierzchowne, choć częste, a uczestnikom aktu komunikacji zależy bardziej na szybkim kontakcie, niż na prawdziwej bliskości.

✅ 76 PYTAŃ JAWNYCH PDF + GOTOWE KONTEKSTY

Przykładowe rozwiązanie

Wstęp

Współcześnie rozwój techniki umożliwia ludziom bardzo szybkie porozumiewanie się na odległość. Pokonane zostały dawne bariery komunikacyjne wynikające z dużych odległości dzielących ludzi. Rozwój technologii informacyjnych doprowadził do wielu zmian w sposobach komunikowania się.

Wiesław Myśliwski, Ostatnie rozdanie:

pisanie listów to sposób utrzymywania więzi międzyludzkich
pisanie listów wymaga czasu, refleksji nad tym, co i jak chce się napisać
zdaniem Myśliwskiego listy pisane ręcznie zawierają więcej informacji niż te pisane na maszynie.
Dzieje się tak, ponieważ list pisany ręcznie: lepiej wyraża postawę piszącego wobec życia, ukazuje stan emocjonalny nadawcy, przekazuje dodatkowe informacje (np. papier ozdobny może świadczyć o szacunku wobec odbiorcy czy chęci zrobienia mu przyjemności) – pełniej wyraża intencje nadawcy.

Teza

Pragnienie kontaktu z drugim człowiekiem to dziś pragnienie „przebrzmiałe”, jednak można odnaleźć dowody również na to, że wykorzystanie nowoczesnych środków komunikowania się pozwala odnaleźć prawdziwą bliskość.

Film Samotność w sieci:

bohaterowie filmu odczuwają autentyczną potrzebę bliskości i odnajdują ją w świecie wirtualnym
film pokazuje, że e-maile mogą kryć w sobie tyle samo emocji, co tradycyjne listy Ewa i Jakub tęsknią za prawdziwymi emocjami i odnajdują je w przestrzeni internetowej dzięki komunikacji elektronicznej.

Podsumowanie

Współczesne formy komunikowania się za pomocą elektronicznych środków (telefony, internet) sprawiają, że komunikacja jest znacznie częstsza i powszechniejsza, ale równocześnie bardziej powierzchowna. Jednak wydaje mi się, że ilość emocji włożonych w list elektroniczny zależy nie od specyfiki komunikacji elektronicznej, tylko od konkretnych uczestników tej formy komunikacji i ich potrzeb realizowanych za pośrednictwem internetu.

3. Pytanie niejawne językowe – dlaczego literaturze nie wystarcza język literacki?

Dlaczego literaturze nie wystarcza język literacki? Omów zagadnienie na podstawie zamieszczonego poniżej materiału oraz wybranego tekstu kultury albo utworu literackiego, albo własnych doświadczeń komunikacyjnych.

Przykładowe rozwiązanie

Wstęp

Język literacki, choć zaspokaja potrzeby komunikacyjne całego narodu, nie oddaje w pełni zróżnicowania społecznego. Dlatego też autorzy tekstów literackich sięgają po zabieg stylizacji językowej.

Teza

Twórcy literatury wprowadzają do utworów literackich język potoczny lub odmiany środowiskowe, aby scharakteryzować grupę społeczną lub bohatera.

Rozwinięcie

Dorota Masłowska Wojna polsko-ruska pod flagą biało-czerwoną:

Masłowska nadaje językowi bohatera cechy indywidualne. Dużo w nim potocyzmów, np. kłaść laskę, powtórzeń.
Występuje chaotyczna składnia, typowe dla języka potocznego nadużywanie zaimka wskazującego to na początku zdania. Potok słów, krótkie zdania świadczą o natłoku myśli, pewnym wzburzeniu. Wynika to nie tylko z sytuacji, o której opowiada (dowiaduje się, że dziewczyna go nie kocha), ale także z ubóstwa językowego. Jest ono właściwe ludziom z jego środowiska, młodym żyjącym w blokowiskach polskich miast.
Język, którym mówi bohater Masłowskiej, łamie zasady poprawnościowe języka polskiego. Jest jednak wartościowy artystycznie, gdyż na podstawie obserwacji tego języka czytelnik uzyskuje pełniejszy obraz bohatera, człowieka niewykształconego, myślącego i mówiącego chaotycznie, nastawionego na ekspresywne wyrażanie własnych przeżyć.

Stanisław Wyspiański Wesele:

zastosowanie stylizacji gwarowej, przedstawiciele społeczności chłopów, np. Czepiec, Klimina, Jasiek, Kuba, mówią językiem naśladującym gwarę, używają też wulgaryzmów (Czepiec: nie polezie orzeł w gówna).
Język środowiska chłopów jest przeciwstawiony językowi, którym mówią goście z miasta – inteligencja, także po to, by pokazać niemożność porozumienia się tych warstw społeczeństwa polskiego.

Wnioski

Literaturze nie wystarcza język literacki, gdyż artyści nie mogliby oddać złożoności życia, różnorodności typów ludzkich i grup społecznych. Masłowska i Wyspiański, stosując różne odmiany języka, dbają o autentyczność obrazu postaci i grup społecznych.

✅ 76 PYTAŃ JAWNYCH PDF + GOTOWE KONTEKSTY

Przykładowe rozwiązanie

Wprowadzenie

Stosowanie języka nieliterackiego w tekstach literackich nie jest zjawiskiem nowym. Związane jest ono z tym, że posługiwanie się przez pisarzy i poetów wyłącznie językiem literackim nie umożliwia oddania całego zróżnicowania społecznego czy pełnego scharakteryzowania wybranego środowiska, np. młodzieżowego. Dlatego też w wielu utworach literackich pojawia się stylizacja.

Rozwinięcie

Powieść Doroty Masłowskiej Wojna polsko-ruska pod flagą biało-czerwoną została wydana na początku XXI wieku. Przytoczony fragment to opowieść, narracja o porzuceniu przez dziewczynę i sposobie, w jaki bohater został o tym poinformowany. Autorka wykorzystuje język środowiskowy, aby scharakteryzować bohatera.

Obraz bohatera we fragmencie:

blokers, reprezentant dużej grupy młodych ludzi w Polsce – prymitywizm języka, sposobu myślenia i postrzegania świata (ujawnia się m.in. w używaniu w wyrażeń i zwrotów potocznych)
silnej potrzebie ekspresji swego „ja” (zwroty: ja mówię)
chaotycznie opisujący świat (jego wypowiedź to nieuporządkowany potok słów To przecież nie musiała mówić tego przez koleżankę w ten sposób, że ja się dowiaduję ostatni, zdania nie wynikają jedno z drugiego).

Język, którym mówi bohater powieści, a także język, w którym prowadzona jest narracja, oddaje obraz świata widzianego przez młodego bohatera. Jest to także język buntu wobec rzeczywistości, która nie ma nic do zaoferowania młodym.

Przykładem zastosowania języka nieliterackiego w dziele literackim są Chłopi Władysława Reymonta:

zastosowana została stylizacja gwarowa w dialogach postaci, a także w narracji – takim językiem posługuje się jeden z narratorów powieści – wiejski gaduła opowiadający o życiu mieszkańców Lipiec
bohaterowie Reymonta są pokazani jako społeczność z własnymi zwyczajami i obyczajami

Podsumowanie

Pisanie literatury w języku nieliterackim wzbogaca ją o nowe formy wyrazu artystycznego. Autorzy wprowadzają język nieliteracki do utworów, aby scharakteryzować bohaterów lub społeczność, ale także aby wyrazić swój bunt wobec zastanych kanonów.

4. Pytanie niejawne językowe – jak za pomocą środków językowych można oddać grozę wojny?

Jak za pomocą środków językowych można oddać grozę wojny? Omów zagadnienie na podstawie zamieszczonego poniżej materiału oraz wybranego tekstu kultury albo utworu literackiego, albo własnych doświadczeń komunikacyjnych.

Pytania niejawne matura ustna - Jak za pomocą środków językowych można oddać grozę wojny? Omów zagadnienie na podstawie zamieszczonego poniżej materiału oraz wybranego tekstu kultury albo utworu literackiego, albo własnych doświadczeń komunikacyjnych.

Przykładowe rozwiązanie

Wstęp

Twórcy literatury próbowali oddać grozę wojny różnymi środkami wyrazu artystycznego. Pamiętnik z powstania warszawskiego doskonale oddaje atmosferę wojenną. To nie tylko groza, ale też chaos, strach i niepewność.

Rozwinięcie

Pamiętnik jest gatunkiem osobistym, autor wypowiada się jako Miron Białoszewski, jednak w zamieszczonym fragmencie narracja występuje w liczbie mnogiej i w czasie teraźniejszym – dzieje się tu i teraz (przeciskamy się).
Duże wrażenie wywołuje dynamiczny obraz biegnących boso ludzi.
Autor podaje konkretne nazwy ulic, placów, gmachów mijanych w biegu. Taki zabieg hiperbolizuje przestrzeń miejska ogarniętą wojną oraz wzmacnia odczucie grożącego bohaterom niebezpieczeństwa.
Liczne powtórzenia tworzą wrażenie, że wszędzie się pali (słowo pali zostało powtórzone 4 razy).
Wrażenie chaosu towarzyszącego ucieczce zostało oddane powtarzającymi się czasownikami (lecimy powtórzone 3 razy). W ten sposób zostaje oddany stan grożącego ludziom niebezpieczeństwa.
Emocje, strach, niepokój bohaterów wyrażane są krótkimi zdaniami i równoważnikami zdań.
Często występują kolokwializmy, gdyż bohaterowie posługują się językiem mówionym (ognisko na jakie trzy piętra) oraz zdrobnienia (pali się calutki).
Tadeusz Borowski w opowiadaniu Pożegnanie z Marią przedstawia chłodno i beznamiętnie aresztowanie dziewczyny i jej dalsze losy.
W relacji używa słów, które tylko opisują zachowania ludzi, brakuje wyrazów określających uczucia i emocje. Unika w ten sposób oceny sytuacji.
Taki sposób obrazowania sprawia, że czytelnik tworzy sobie własny obraz grozy wojennej. Brak emocji w opisie dowodzi zaniku uczuć ludzkich. Taki opis działa mocniej niż wiele słów.
Borowski pokazał, że redukcja środków językowych dobrze oddaje grozę wojny.

Wnioski

Wojna to zło, destrukcja, śmierć i groza. Współcześni twórcy próbują znaleźć adekwatne środki językowe do przekazania prawdy o wojnie.

✅ 76 PYTAŃ JAWNYCH PDF + GOTOWE KONTEKSTY

Przykładowe rozwiązanie

Teza

II wojna światowa wywołała zmianę w sposobach przedstawiania wojny i jej okrucieństwa. Zamiast heroizacji i patosu (Iliada) konieczne stało się użycie innych środków. Wojna przestała być problemem żołnierzy, stała się wspólnym przeżyciem całego społeczeństwa.

Argumentacja

W podanym fragmencie strach jest wspólnym doświadczeniem uciekających cywilnych mieszkańców stolicy. Autor użył wielu środków językowych, aby odzwierciedlić grozę wojny:

czas teraźniejszy zwiększa wrażenie grozy (wszystko dzieje się teraz) – skontrastowane słownictwo – noc i ogień (ciemność – światło) pogłębiają grozę
krótkie, często jednowyrazowe równoważniki zdań – dynamizują akcję (Tam kawałek. I skręt w prawo)
proste, eliptyczne wypowiedzenia odzwierciedlają strach ludzi, potęgują wrażenie chaosu (W dziedzińce – na tyły – Resursy)
powtórzenia (np. pali się) potęgują obraz płonącego miasta
czasowniki w aspekcie niedokonanym sprawiają, że groza nasila się, trwa, nie ma końca (wyje, szumią, lecą)

Opis wojny w Lalce Bolesława Prusa (Wiosna Ludów, w której brał udział Ignacy Rzecki wraz ze swoim przyjacielem Augustem Katzem).

Te epizody opisywane są w Pamiętniku starego subiekta:

bezpośrednie zwroty do zmarłego towarzysza pamiętasz Katz? urealniają grozę przeżyć wojennych, pokazują trwałość obrazów wojny w psychice bohatera
krótkie zdania, konkretne słownictwo wojskowe – występowanie wyrazów dźwiękonaśladowczych (huk)
podkreślenie bezradności, osamotnienia w sytuacji, gdy dym ogarnia bohatera i niczego nie widać

Podsumowanie

Tworzywem literatury jest język i aby oddać grozę wywołaną wojną, autorzy poszukują odpowiednich środków językowych. Dawne wojny były toczone tylko przez żołnierzy, w naszych czasach wojna krzywdzi przede wszystkim ludność cywilną, która nie jest do niej przygotowana. Dlatego sposoby pokazywania rzeczywistości wojennej okazały się w XX wieku niewystarczające i należało znaleźć nowe środki.